يكى ديگر از مواردى كه در مورد غيبت اولياى الهی به بررسى نيازمند است، بحث آگاهى آنها از احوال پيروان خود در دوران غيبت است. اين نكته داراى آثار تربيتى فراوانى براى پيروان است. مهمترين آن، ايجاد روحيه «مراقبه» در پيروان است كه درسايه آن، افراد در عملكرد خود دقت بيشترى خواهند كرد؛ زيرا وقتى پيروان يقين داشته باشند كه پيشواى غايب آنها بر اعمال آنها نظارهگر است و غيبت آنها با اين نظارت منافاتى ندارد، در جهت رعايت دستورات دين همت بيشترى خواهند نمود. اين قسمت از تحقيق به بررسى تطبيقى مطلب مذكور درباره حضرت موسى و امام مهدى عجل الله تعالى فرجه الشريف مىپردازد
الف: آگاهى موسى عليه السلام از احوال بنىاسرائيل در دوران غيبت
زمانى كه حضرت موسى عليه السلام براى گرفتن تورات، بنىاسرائيل را ترك كرد، قرار شد به مدت سى روز با خداوند مناجات كند تا ظرفيت نزول تورات را پيدا نمايد؛ اما تقدير الهی بر آن بود كه مدت اقامت موسى عليه السلام چهل روز باشد. از طرف ديگر، در بين بنىاسرائيل گروهى پيدا شدند كه خواهان مشاهده خداوند با چشم سر بودند! به دنبال آن، با راهنمايى حضرت موسى عليه السلام هفتاد نفر را از ميان خود انتخاب كردند (1) تا همراه آن حضرت راهى ميعادگاه شوند تا در بازگشت آنچه را ديدهاند، به بنىاسرائيل بيان كنند. موسى عليه السلام چنان مشتاق مناجات باخداوند بود كه زودتر از ديگران خود را به ميعادگاه رساند. در غياب ايشان، سامرى از فرصت به دست آمده استفاده كرد و بنىاسرائيل را به سمت گوساله پرستى سوق داد. خداوند، موسى عليه السلام را از اين اقدام سامرى مطلع كرد و گمراهى قومش را به اطلاع او رساند. قرآن كريم، در اين مورد چنين بيان مىكند:
«قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ اَلسّٰامِرِيُّ»
فرمود: ما قوم تو را بعد از تو آزموديم، و سامرى آنها را گمراه كرد! (2)
بر اساس اين آيه، موسى عليه السلام با اين كه در دوران غيبت به سر مىبرد؛ از احوال قوم خود آگاه بود و از گمراهى آنها مطلع شد.
ب: آگاهى ولى عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف از احوال شيعيان در عصر غيبت
در زمينه آگاه بودن امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف از احوال شيعيان در عصرغيبت؛ دلايل فراوانى وجود دارد. بهترين دليل در اين مورد، توقيع صادره از طرف ناحيه مقدسه است:
«فَانّا نُحيطَ علماً بِاَنبائِكُم ولا يعزُبُ عَنّا شيءٌ مِن اَخبارِكُم»
ما بر اخبار و احوال شما آگاهيم و هيچ چيز از اوضاع شما بر ما پوشيده و مخفى نمىماند. (3)
چنان كه از متن توقيع پيداست، حضرت تصريح مىكند كه از احوال شيعيان آگاه است.. امّا آيه ذيل، دليل اين ادعاست كه گفتيم آگاهى از قوم در دوران غيبت جزئى از تشابهات موسوى و مهدوى است:
«وَ قُلِ اِعْمَلُوا فَسَيَرَى اَللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلىٰ عٰالِمِ اَلْغَيْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ ابِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
بگو عمل كنيد؛ خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را مىبينند و به زودى به سوى كسى باز مىگرديد كه پنهان و آشكار را مىداند و شما را به آنچه عمل مىكرديد، خبر مىدهد.»(4) طبق اين آيه، اعمال بندگان بر انبياى الهی و مومنان عرضه مىشود و آنها از اعمال مومنان آگاه هستند. با توجه به اينكه حضرت موسى عليه السلام پيامبر اولوالعزم است، طبق اين آيه، مىتوان آگاهى ايشان را از احوال بنىاسرائيل اثبات كرد و غيبت نمىتوانست مانع اين آگاهى باشد. نظير همين مطلب در خصوص امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف، قابل طرح است؛ زيرا حضرت داراى عالىترين مرتبه ايمان هستند. لذا عنوان «مؤمن» به طور قطع بر ايشان اطلاق مىشود، كه در اين صورت، اثر آن، طبق آيه مذكور، آگاهى از احوال شيعيان است. اين آيه، در بحث عرضه اعمال بر امامان عليهم السلام مورد استناد واقع شده است در همين جهت، امام صادق عليه السلام مىفرمايند: «والمُومِنُون هُم اَلائِمَةُ عليهم السلام؛ منظور از مومنان ائمه هستند كه سلام و درود خداوند برآنها باد!»(5)
1.سوره اعراف،آیه155
2.سوره طه، آیه 85
3.احمد بن علی طبرسی، احتجاج، ج2، ص497
4. سوره توبه، آیه 105
5. تفسیر البرهان، علامه سید هاشم بحرانی،ج4، ص701
